معرفی فیلم سلطان

فیلم «سلطان» مسعود کیمیایی که سال ۱۳۷۵ ساخته شد، هنوز هم یکی از آثار بحث برانگیز و جذاب سینمای ایرانه. این فیلم بیستمین ساخته کیمیاییه که فریبرز عرب نیا در نقش اصلی، حسابی درخشید و هدیه تهرانی هم با همین فیلم برای اولین بار وارد دنیای سینما شد و ستاره شد.

اگه دنبال یه معرفی کامل فیلم سلطان هستی و می خوای بدونی داستان از چه قراره، بازیگراش کین و اصلا چرا این فیلم این قدر پر سر و صدا بود، درست اومدی. می خوایم با هم بریم سراغ همه جزئیاتش، از داستان و بازیگراش گرفته تا نقدهایی که بهش وارد شده و جایگاهی که تو سینمای ایران پیدا کرده.

شناسنامه فیلم سلطان: جزئیات عوامل و تولید

قبل از اینکه بریم سراغ دل و روده فیلم، بهتره یه نگاهی به شناسنامه اش بندازیم و ببینیم کی ها پشت صحنه این فیلم پرحاشیه و دوست داشتنی بودن. اینطوری یه دید کلی پیدا می کنیم که با چه اثری طرفیم.

عنوان	توضیحات
عنوان فیلم	سلطان
کارگردان و نویسنده	مسعود کیمیایی
تاریخ اکران	۱۷ تیر ۱۳۷۶
ژانر	اجتماعی، درام، عاشقانه، اکشن
بازیگران اصلی	فریبرز عرب نیا (سلطان)، هدیه تهرانی (مریم)، حسن جوهرچی، مهدی خیامی، پولاد کیمیایی، کیانوش گرامی، ژاله علو، پروین سلیمانی، رضا کیانیان
مدیر فیلمبرداری	اصغر رفیعی جم
تدوینگر	روح الله امامی
موسیقی متن	کارن همایونفر
اقتباس	برداشت آزاد از فیلم جیب بر خیابان جنوب (Pickpocket) ساخته ساموئل فولر

همونطور که می بینید، تیم قوی و حرفه ای پشت ساخت فیلم سلطان مسعود کیمیایی بوده. از کارگردانی و نویسندگی خود کیمیایی تا حضور بازیگران محبوب و عوامل فنی کاربلد، همه دست به دست هم دادن تا این فیلم خاص و ماندگار بشه. موسیقی فیلم سلطان کارن همایونفر هم که دیگه نیاز به تعریف نداره و جزو کارهای خوب ایشونه.

داستان فیلم سلطان: گره خوردن سرنوشت ها

داستان فیلم سلطان یه جورایی تلخ و شیرینه، یه جورایی هم پر از تقابل. از همون سکانس های اول که شروع میشه، بیننده رو درگیر خودش می کنه. همه چیز از یه دزدی شروع میشه؛ یه کیف که توش کلی سند و مدرک مهم مربوط به ۵۰۰ متر زمین پدری مریم (هدیه تهرانی) هست، تو فرودگاه توسط ناصر بلبل دزدیده میشه.

سلطان (فریبرز عرب نیا) که با ناصر هم خونه و رفیقه، ناخواسته وارد این ماجرا میشه. مریم دنبال کیفش می گرده و سر و کارش به سلطان میفته. از همینجا جرقه های یه رابطه عاطفی بینشون زده میشه که مسیر داستان رو کلا عوض می کنه. سلطان تصمیم می گیره اسناد رو برگردونه، اما این کار به همین راحتی ها نیست. اون با یه عده آدم نوکیسه و برج ساز طرف میشه؛ آدمایی مثل کرم، خانواده باهری و سلماسی که نماینده یه طبقه جدید تو جامعه هستن و فقط به فکر پول و منافع خودشونن.

این ۵۰۰ متر زمین، فقط یه تیکه خاک نیست، نمادیه از اصالت، از گذشته و از چیزایی که دارن تو هیاهوی مدرنیته و سوداگری بی ریشه از بین میرن. سلطان برای برگردوندن این اسناد، حسابی به دردسر میفته و تو دل درگیری های زیادی میره. این تقابل بین سلطان که یه جورایی نماینده ارزش های قدیمی تره و این طبقه جدید، هسته اصلی خلاصه داستان سلطان رو تشکیل میده. تو این بین، عشق بین سلطان و مریم هم به قصه عمق میده و خیلی از تصمیمات سلطان رو تحت تاثیر قرار میده.

پایان فیلم هم که دیگه خودش یه ماجرای جداست. سلطان بعد از کلی بالا و پایین و درگیری، تصمیم های بزرگی می گیره که سرنوشت خودش و کرم رو به سمت یه پایان تراژیک می بره. این پایان بندی خیلی بحث برانگیز بود و کلی منتقد و تماشاگر رو به فکر فرو برد. واقعا فیلم سلطان، فقط یه داستان ساده نیست، یه جورایی آینه تمام نمای یه دوره خاص از جامعه ماست که کیمیایی با نگاه خاص خودش به تصویر کشیده.

بازیگران و نقش آفرینی ها: از قهرمان همیشگی تا ستاره ای که درخشید

یکی از مهم ترین دلایل ماندگاری و جذابیت هر فیلمی، بازی های خوب بازیگراشه. تو فیلم سلطان هم چند تا نقش حسابی درخشیدن و تاثیر خودشون رو روی ذهن مخاطب گذاشتن.

فریبرز عرب نیا در نقش سلطان: شمایل کیمیایی وار

فریبرز عرب نیا سلطان به تمام معنا بود. اون تونست قهرمان تیپیکال فیلم های کیمیایی رو به بهترین شکل ممکن زنده کنه. یه آدم تنها، زخم خورده، با یه سری اصول اخلاقی سفت و سخت که تو دنیای پر از دوز و کلک و نامردی، دنبال عدالت و رفاقت می گرده. عرب نیا با اون نگاه های نافذ، راه رفتن خاص و کاریزمای فوق العاده اش، سلطان رو تبدیل به یه شخصیت فراموش نشدنی کرد. اون تونست حس مظلومیت، عصیان و عشق رو همزمان تو نقشش جا بده و برای همین، خیلی ها بازیش رو تو این فیلم ستایش کردن.

هدیه تهرانی در نقش مریم: طلوع یک ستاره

حالا برسیم به هدیه تهرانی فیلم سلطان. می دونید که این فیلم، اولین حضور سینمایی هدیه تهرانی بود و با همین فیلم، یک شبه تبدیل به یه ستاره شد. مریم، دختری که سعی می کنه اصالت خانوادگیش رو حفظ کنه و درگیر ماجرای دزدی اسناد ملک پدریش میشه، با بازی تهرانی جون گرفت. اون با یه حضور قوی و پر از شور جوانی، کنار عرب نیا قرار گرفت و زوج هنری جذابی رو ساختن. این اولین نقش آفرینی، نه تنها مسیر هنری تهرانی رو باز کرد، بلکه به خود فیلم سلطان هم یه جذابیت خاصی اضافه کرد. کی می دونست اون دختر با وقار و محجوب، قراره تبدیل به یکی از سوپراستارهای سینمای ایران بشه؟

بازیگران مکمل و شیمی رابطه

البته نباید از بازی های مکمل هم غافل شد. حسن جوهرچی، مهدی خیامی، ژاله علو، پروین سلیمانی و رضا کیانیان هم هر کدوم تو نقش خودشون تاثیرگذار بودن. حضور پولاد کیمیایی سلطان در نقش عادل، دوست کوچولوی سلطان، هم یه بعد دیگه به فیلم داد و اون رابطه رفاقت بین سلطان و عادل حسابی به دل می نشست. اما چیزی که فیلم رو از نظر بازیگری واقعا بالا کشید، شیمی خاص بین فریبرز عرب نیا و هدیه تهرانی بود. اون تنش و کشش عاطفی بین سلطان و مریم، اون نگاه ها و دیالوگ های پرمعنا، باعث شد مخاطب تا ته داستان با این دو نفر همراه بشه و واقعا باورشون کنه.

فریبرز عرب نیا در نقش سلطان تونست قهرمان تیپیکال فیلم های کیمیایی رو به بهترین شکل ممکن زنده کنه. با اون نگاه های نافذ، راه رفتن خاص و کاریزمای فوق العاده اش، سلطان رو تبدیل به یه شخصیت فراموش نشدنی کرد.

دستاوردها، افتخارات و حواشی سلطان

مثل خیلی از فیلم های مسعود کیمیایی، سلطان هم یه فیلم بی حاشیه نبود و از همون اول که اکران شد، کلی حرف و حدیث پشت سرش بود. اما خب، این حواشی هم نتونستن جلوی دیده شدنش رو بگیرن.

جشنواره فجر و بی مهری ها

فیلم سلطان اولین بار تو پانزدهمین دوره جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد. خب طبیعی بود که واکنش ها بهش مثل همیشه ضد و نقیض باشه. بعضیا عاشقش شدن، بعضیا هم اصلا خوششون نیومد. اما چیزی که همه رو متعجب کرد، بی توجهی مطلق داوران جشنواره فجر به جوایز فیلم سلطان بود. این فیلم تو هیچ رشته ای نامزد دریافت جایزه نشد! این در حالی بود که حتی منتقدان مخالف فیلم هم، بازی فریبرز عرب نیا رو تحسین کرده بودن. ولی خب، مثل همیشه ماهنامه فیلم یه نظرسنجی از منتقداش گرفت و اونجا سلطان تو بخش بهترین فیلم و کارگردانی، سوم شد و فریبرز عرب نیا هم رتبه اول بهترین بازیگر مرد رو به دست آورد.

جشن های سینمایی و دیده شدن

بعد از جشنواره فجر، اوضاع یه کم بهتر شد. تو اولین جشن سینمای ایران (که به جشن خانه سینما معروفه) سال ۱۳۷۶، فیلم سلطان تو سه رشته بهترین فیلم، بهترین فیلمبرداری و بهترین طراحی صحنه و لباس نامزد جایزه شد، هرچند که بازم دست خالی برگشت. اما ورق تو جشن دنیای تصویر (حافظ) برگشت! اینجا بود که سلطان تونست حسابی بدرخشه و جوایز مهمی رو از آن خودش کنه. جایزه بهترین فیلم، بهترین کارگردانی و بهترین بازیگر مرد (برای فریبرز عرب نیا) رو برد. هدیه تهرانی هم تو بخش بهترین بازیگر زن دوم شد و موسیقی متن فیلم هم همین رتبه رو کسب کرد. این موفقیت ها نشون داد که فیلم سلطان، اون قدرها هم که تو جشنواره فجر نادیده گرفته شده بود، بی ارزش نبوده.

آمار فروش و محبوبیت مردمی

خب، می رسیم به قسمت شیرینش! فیلم سلطان از ۱۷ تیر ۱۳۷۶ به طور عمومی اکران شد و حسابی هم تو گیشه گل کاشت. با جذب ۹۳۱ هزار و ۹۷۰ تماشاگر، تونست به هفتمین فیلم پرفروش و پرمخاطب اون سال تبدیل بشه. این آمار نشون میده که هرچقدرم منتقدا و داورها گاهی یه جور دیگه به فیلم نگاه کنن، مردم حرف آخر رو می زنن و سلطان تونست با مخاطب ارتباط خوبی برقرار کنه.

حواشی و شایعات: زیر ذره بین بودن

همونطور که گفتم، حواشی فیلم سلطان از همون روزهای اول شروع شد. شایعاتی مثل دخالت افراد خاص (مثل سعید امامی) تو تولید فیلم، حسابی حساسیت ها رو بالا برد و باعث شد خیلی ها دنبال پیدا کردن سرنخ هایی از ارتباط فیلم با یه طرز فکر خاص باشن. این شایعات و جنجال ها، درسته که یه جورایی فیلم رو زیر ذره بین برد، اما خب از اون طرف هم باعث شد اسمش سر زبون ها بیفته و بیشتر دیده بشه. با این حال، با گذر زمان، این حواشی کم رنگ تر شدن و الان بیشتر خود فیلمه که مهمه و مورد قضاوت قرار می گیره.

تحلیل و بررسی عمیق فیلم سلطان: نگاهی به نقدها و دیدگاه ها

تحلیل فیلم سلطان کار راحتی نیست، چون از هر زاویه ای که نگاه کنی، یه چیز جدید برای گفتن داره. این فیلم از همون ابتدا کلی بحث و جدل بین منتقدان و مخاطبان راه انداخت. بیاید یه نگاهی دقیق تر به ابعاد مختلفش بندازیم.

نگرش اجتماعی و سیاسی: بازتاب جامعه کیمیایی

مسعود کیمیایی همیشه به عنوان فیلمسازی شناخته میشه که تو کارهاش به اتفاقات روز جامعه و تحولات اجتماعی واکنش نشون میده. فیلم سلطان هم از این قاعده مستثنی نیست و خیلی ها معتقدن این فیلم، واکنش کیمیایی به تغییرات اجتماعی اون دهه بود؛ تقابل طبقه نوکیسه و اون اصالت از دست رفته. تو فیلم کلی شعار علیه برج سازها و آدم های بی ریشه وجود داره و در مقابلش، ستایش از گذشته و اصالت دیده میشه.

جواد طوسی، یکی از منتقدهایی بود که رویکرد اجتماعی کیمیایی تو سلطان رو تحسین کرد. اون می گفت: «در برابر صف آرایی نوکیسه های اقتصاد و اصل توسعه حرامزاده معاصر و دشمنِ در لباس دوست درآمده ای که همواره آن سوی عدالت و دادخواهی بوده، چقدر تنهایی سلطان و درعین حال اصالت و راست قامت بودنش به چشم می آید.»

اما خب همه هم این قدر موافق نبودن. بهزاد عشقی و احمد طالبی نژاد اعتقاد داشتن که انتقادات اجتماعی فیلم سطحی و ژورنالیستیه. مثلاً بهزاد عشقی می گفت کیمیایی تو سلطان یه نگرش انتقادی داره، اما این افشاگری ها در حد سطحی باقی می مونن و به زبان سینما ترجمه نمیشن. آدم ها تو فیلم بیشتر شبیه تریبون هایی هستن که از زبانشون شعار صادر میشه، نه شخصیت های ملموس و باورپذیر.

فیلم سلطان یه برداشت آزادی از جیب بر خیابان جنوب (Pickpocket) ساخته ساموئل فولر بود. احمد طالبی نژاد با مقایسه این دو فیلم، به عمق نرسیدن نگرش اجتماعی کیمیایی رو نشون داد. اون می گفت جیب بر خیابان جنوب از اندیشه اگزیستانسیالیسم تاثیر گرفته، اما سلطان با یه پایان بندی که سلطان بی هیچ منطقی با بدمن فیلم خودش رو به کشتن میده، عملا مضمون فیلم رو زیر سوال می بره. «مگر نه این که سلطان باید زنده بماند تا بدکاران به هدف خود نرسند؟ مگر نه این که سلطان باید زنده بماند تا حواسش به درس و مشق عادل و مریم باشد؟ پس چرا خودکشی می کند؟» این سوالی بود که طالبی نژاد مطرح کرد و خیلی ها رو به فکر فرو برد.

شخصیت پردازی: قهرمان های کیمیایی در سلطان

یکی از ویژگی های بارز سینمای مسعود کیمیایی، تمرکز روی قهرمانه. تو سلطان هم همه چیز حول محور شخصیت سلطان می چرخه. فریبرز عرب نیا این نقش رو با کاریزمای خاص خودش بازی کرد؛ یه جیب بر که در عین حال دنبال عدالت و پاکی می گرده. اما همین شخصیت پردازی هم کلی منتقد داشت.

مجید اسلامی و مهرزاد دانش از جمله منتقدانی بودن که به تیپ بودن شخصیت ها به جای شخصیت دراماتیک اشاره کردن. مهرزاد دانش می گفت: «به راستی درد این سلطان چیست؟ عشق؟ معرفت؟ یاد رفیق شهیدش؟ اگر چنین است پس چرا جیب بری می کند؟… اصلا چرا درنهایت خودکشی می کند؟» او اعتقاد داشت که شخصیت ها تو فیلم های کیمیایی، اصلا شخصیت ندارن و علت کارهایشان معلوم نیست و بی دلیل می رن و میان. همه یه جور عشق لاتی دارن و هی متلک بار هم می کنن و ژست آدم های درون گرا رو می گیرن.

احمد طالبی نژاد هم به شخصیت مریم (هدیه تهرانی) اشاره کرد و گفت که مریم دانشجوی اقتصاد، هیچ حرف یا واکنشی از خودش نشون نمیده که بیانگر دیدگاهش باشه. اون معتقد بود رابطه عاطفی بین سلطان و مریم هم اون قدر عمیق نمیشه که باورپذیر باشه. «اصلا چرا باید به شیوه فیلم هندی و موج فیلم های گنج قارونی، مریم هم دلبسته سلطان شود؟ باز هم می پرسم در سلطان چه فضیلت نهفته ای است که ما از آن بی خبریم؟ عقل و منطق و احساس هم با این رابطه موافق نیست.»

خودارجاعی ها و مولف گرایی: خودشیفتگی یا از دل برآمده؟

یکی دیگه از بحث های داغ درباره تحلیل فیلم سلطان، ارجاعات متعددیه که کیمیایی به فیلم های قبلی خودش و حتی به شخصیت خودش تو این فیلم داده. شباهت های سلطان به رضا موتوری واضحه و حتی از پولاد کیمیایی تو نقش عادل استفاده شده، و سلطان مدام از پدر عادل تعریف می کنه و میگه «مثل باباش مَرده». اشاره به تاریخ ۸ بهمن ۱۳۵۷ هم یکی دیگه از این کدها بود که بعدها هوشنگ گلمکانی رمزگشایی کرد که در اون روز، کیمیایی با دوربین برای فیلمبرداری به منطقه درگیری های انقلاب رفته بود.

اینجا بود که بحث خودشیفتگی فیلمساز در مقابل حدیث نفس و صداقت هنری مطرح شد. احمد طالبی نژاد، سلطان رو بهترین فیلم کیمیایی بعد از انقلاب دونست و گفت که این فیلم حدیث نفس صادقانه کیمیایی بوده. اون معتقد بود: «ذره ای دروغ و ریاکاری در آن وجود ندارد. همه چیزِ فیلم، شکل خودِ کیمیایی است.»

هوشنگ گلمکانی هم جسارت کیمیایی رو تو این همه ارجاع به خودش ستایش کرد. اما در مقابل، مصطفی جلالی فخر و مجید اسلامی، این ارجاعات رو نشونه خودشیفتگی فیلمساز دونستن. جلالی فخر می گفت کیمیایی به جای استفاده دراماتیک از ارجاعات سینمایی، بیشتر به خودش ارجاع میده و سلطان بیش از آن که سینما در سینما باشد «کیمیایی در کیمیایی»ست. مجید اسلامی هم معتقد بود کیمیایی بزرگترین قربانی سوءتفاهم از مفهوم تئوری مؤلف تو سینمای ایرانه، چون دوستدارانش اون قدر روی باارزش بودن تکرار مولفه هاش تاکید کردن که حالا اون به طور عامدانه تو هر فیلم جدیدی، همون مولفه ها رو تکرار می کنه.

این بحث ها نشون میده که سلطان فقط یه فیلم نیست، یه نقطه برای بحث و جدل درباره سینمای کیمیایی و جایگاهش تو تاریخ سینمای ایرانه. هر کیمیایی باز و منتقد سینما قطعاً نظرات خاص خودش رو در مورد شخصیت پردازی در سلطان و رویکرد کلی فیلم داره.

نقاط قوت و ضعف کلی فیلم سلطان (جمع بندی)

خب، تا اینجا کلی حرف زدیم و از زوایای مختلف به فیلم سلطان نگاه کردیم. حالا وقتشه یه جمع بندی کنیم و ببینیم این فیلم چه چیزهای خوبی داشت و کجاها لنگ می زد. بالاخره هیچ فیلمی بی عیب و نقص نیست، مخصوصاً وقتی پای مسعود کیمیایی در میون باشه!

نقاط قوت

بیایید از چیزهای خوب شروع کنیم. فیلم سلطان پر از لحظات تأثیرگذار و ناب بود که نمونه اش رو تو کمتر فیلمی میشه پیدا کرد. مثلاً اون صحنه های شب تو شهر که یه حال و هوای نوستالژیک خاصی داشتن و با نورپردازی های حساب شده، حسابی به دل می نشستن. دیالوگ های خاص کیمیایی هم که دیگه معرف حضور همه هستن؛ اون جملات قصار و پرمعنا که گاهی وقتا آدم رو به فکر فرو می برد. علاوه بر این، جنس ویژه روابط میان شخصیت ها و رفاقت ها تو این فیلم واقعاً دلنشین بود و مخاطب رو با خودش همراه می کرد.

از همه این ها مهم تر، بازی فریبرز عرب نیا در نقش سلطان که عالی بود و واقعاً حق مطلب رو ادا کرد. و خب، نباید از ظهور هدیه تهرانی غافل بشیم که با اولین حضورش تو سینما، چنان درخشید که همه رو شگفت زده کرد و تبدیل به یه ستاره شد. این ها همه باعث شدن که سلطان، علی رغم تمام حرف و حدیث ها، تو ذهن خیلی ها یه جایگاه ویژه پیدا کنه.

نقاط ضعف

حالا بریم سراغ بخش نقدهای منتقدان و اون چیزهایی که شاید فیلم رو از ایده آل دور می کرد. خیلی ها به آشفتگی روایی فیلم اشاره کردن و گفتن داستان گاهی وقتا یه جورایی از دست در میره و نمی تونه یه مسیر مشخص رو دنبال کنه. بعضی از سکانس ها هم شعارزده بودن و حس می کردیم به جای شخصیت های واقعی، با بلندگوهایی طرفیم که دارن حرف های کیمیایی رو میزنن، نه حرف دل خودشون.

نوسان تو پیشرفت داستان و یکدست نبودن بازی ها هم از دیگر نقاط ضعف بود. یعنی گاهی یه صحنه خیلی خوب از آب در میومد و بعدش یهو با یه صحنه ضعیف تر مواجه می شدیم که تعادل فیلم رو به هم می زد. علاوه بر این، عدم منطق تو برخی رفتارهای شخصیت ها و به خصوص پایان بندی بحث برانگیز فیلم که سلطان خودش رو به کشتن میده، حسابی زیر سوال رفت. خیلی ها می گفتن این پایان نه تنها منطقی نیست، بلکه هدف اصلی فیلم رو هم زیر سوال می بره. همه این ها باعث شد که سلطان تو کارنامه کیمیایی، فیلمی پر از دوگانگی و تناقض به حساب بیاد.

جایگاه سلطان در سینمای ایران و فیلم شناسی کیمیایی

فیلم سلطان چه خوشمون بیاد چه نیاد، یه نقطه مهم تو تاریخ سینمای ایران و البته تو کارنامه مسعود کیمیاییه. این فیلم تونست تو سینمای دهه ۷۰ یه جورایی تاثیر خودش رو بذاره و مسیر فیلمسازی کیمیایی رو هم تحت تاثیر قرار بده. می دونید که فیلم های کیمیایی همیشه پر از موافق و مخالف بودن و سلطان هم این جدال ها رو به اوج خودش رسوند. یه عده عاشقش شدن و اونو یه اثر عمیق و پر از حرف دونستن، یه عده دیگه هم کلی نقد بهش وارد کردن و اونو فیلمی پر از شعار و تناقض معرفی کردن.

اما نکته مهم اینه که همین بحث و جدل ها، سلطان رو زنده نگه داشت و باعث شد هر کسی با دیدگاه خودش بهش نگاه کنه. این فیلم مثل یه متر و معیار عمل کرد تا بفهمیم هر کدوم از ما به عنوان یه مخاطب سینما، چی از فیلم و سینما می خوایم. سلطان به خاطر تمام این ویژگی ها، به خاطر بحث هایی که به وجود آورد، به خاطر بازی های به یاد موندنی و البته به خاطر امضای خاص کیمیایی، تبدیل به یه اثر ماندگار و بحث برانگیز تو تاریخ سینمای ایران شد.

سخن پایانی: دعوت به تماشا و تأمل

خب، رسیدیم به آخر خط. سلطان فیلمی نیست که بشه به راحتی از کنارش رد شد. چه از طرفدارهای پروپاقرص مسعود کیمیایی باشی، چه نه، این فیلم ارزش یه بار دیدن یا حتی یه بار دیگه دیدن رو داره. شاید باورش سخت باشه، اما هنوزم بعد از این همه سال، می تونه کلی بحث و نظر مختلف رو تو جمع های سینمایی راه بندازه.

پیشنهاد می کنم اگه تا حالا ندیدینش، حتماً یه وقت بذارید و فیلم سلطان رو تماشا کنید. و اگه دیدین، شاید بد نباشه دوباره نگاهی بهش بندازید و با دیدی که الان دارید، ابعاد مختلفش رو بررسی کنید. فارغ از اینکه با نقدهایی که بهش وارد شده موافق باشیم یا مخالف، سلطان یه اثر بحث برانگیز و ماندگاره که جایگاه خودش رو تو تاریخ سینمای ایران داره و این قشنگی سینماست که به ما فرصت میده با هر فیلم، دنیای تازه ای رو تجربه کنیم و قضاوت نهایی رو خودمون انجام بدیم.